PRZYCZYNY KSZTAŁTOWANIA SIĘ AGRESJI U DZIECI W WIEKU PRZEDSZKOLNYM

1. WSTĘP

Świat końca dwudziestego wieku często określany jest przez środki masowego przekazu brutalnym światem zła. Agresja, przemoc i okrucieństwo to stałe komponent życia codziennego obecne w kontaktach międzyludzkich, na ulicach, w szkołach, w domach rodzinnych. Najbardziej niepokojący jest fakt, że zjawiska te stają się udziałem coraz większej liczby młodzieży, a nawet dzieci.

Jak podaje literatura przedmiotu zdefiniowanie agresji nie jest takie proste, ponieważ w potocznym słownictwie termin ten używany jest w wielu różnych znaczeniach.

 

 

A.Frączek ( Z zagadnień psychologii agresji, Warszawa 1980, s.8-10) uważa, że „agresja występuje w formie czynności fizycznych, werbalnych i symbolicznych, może być sterowana przez emocje, chęć szkodzenia sobie i innym”.

M.Teoplitz-Wiśniewska (Postawy wobec agresji a modelowanie zachowań agresywnych u nieletnich przestępców. Warszawa 1980, s.8) zdefiniowała pojęcie agresji „jako czynności, rozumiejąc je jako czynności uruchamiane i sterowane przez motywacje szkodzenia drugiej osobie, ich skutkiem jest cierpienie ofiary i szkoda obiektu ataku, ale rozpoznanie ich jako agresywnych musi wiązać się z analizą kontekstu społecznego w jakim występują”.

A.H.Buss ( R.Pawłowska, Z.Grzywacz ; Dysfunkcjonalność rodziny a rozwój osobowości dzieci i młodzieży. Koszalin 1998,  s.251)określa agresję „jako reakcję polegającą na działaniu szkodliwymi bodźcami na inny organizm.

E.Aronson wyjaśnia różnicę pomiędzy wprowadza agresją wroga a agresją instrumentalną.

Ø      „Agresja wroga to akt agresji poprzedzony uczuciem gniewu, którego celem jest zadanie bólu lub zranienie.” Przykładem „agresji wroga” może być sytuacja, w której uczeń po uzyskaniu negatywnej oceny, czując się urażony, drze zeszyt z tą oceną w obecności nauczyciela.

Ø      „Agresja instrumentalna – to efekt agresji służący osiągnięciu innego celu poza zadaniem bólu czy zranienia”. Przykładem może być zachowanie obrońców podczas meczu piłki nożnej będą używali wszelkich sposobów, aby przejąć piłkę od przeciwnika.

W literaturze przedmiotu spotkałam podział zachowania agresywnego ze względu na przedmiot oraz sposób manifestowania agresji.

Ze względu na przedmiot wyróżnia się agresję skierowaną na innych ludzi (pobicia, słowne znieważenia), na zwierzęta lub rośliny (zabijanie zwierząt, przywiązywaniu kotu do ogona puszek, łamanie drzew, niszczenie kwiatów) oraz na przedmioty (dewastowanie, rozbijanie). Przedmiotem agresji może być sam agresor (autoagresja polegająca na samookaleczeniach lub samobójstwie).

Uwzględniając sposób manifestacji wyróżnia się agresję fizyczną (kopanie, potrącanie, uderzenie, ciągnięcie za uszy, włosy, pobicie), słowną (wyśmiewanie, obrażanie, poniżanie), symboliczną (np. podarcie zdjęcia ojca, który sprawił dziecku lanie).

Przedstawiona powyższa geneza agresji ukazuje wielką różnorodność poglądów w tym temacie. Jedni badacze podkreślają znaczenie genetyczne, jako źródło pochodzenia agresji, inni kładą nacisk na wcześniejsze doświadczenia, a jeszcze inni podkreślają doniosłą rolę wpływów społecznych.

Trudno rozstrzygnąć, która z tych koncepcji jest słuszna, nie ma bowiem wystarczająco silnych argumentów przemawiających jednoznacznie za jakąkolwiek z nich.

2. ŹRÓDŁA AGRESJI

Literatura przedmiotu wskazuje na ogromna rolę środowiska w powstawaniu agresji. Badacze podkreślają jednak, że nie determinuje ono człowieka bezwzględnie. Może więc istnieć wiele przyczyn, dla których jednostka przejawia agresje. Nie można pozwolić sobie na uogólnienia, do każdego przypadku przejawianej przez człowieka agresji, a w szczególności przez dzieci, należy podchodzić indywidualnie.

Powszechnie wśród psychologów podkreślany jest doniosły wpływ atmosfery wychowawczej i stylu wychowania w rodzinie na wzajemne stosunki między rodzicami a dorastającymi dziećmi. „Dobre stosunki wytwarzają się w rodzinach o atmosferze demokratycznej lub autokratycznej życzliwej, przy życzliwym nastawieniu uczuciowym i łagodnych środkach oddziaływania wychowawczego. Stosunki określane jako złe występują przede wszystkim w rodzinach, gdzie dominuje atmosfera wychowania autokratycznego surowego lub liberalnego. W takich rodzinach panuje oschłość uczuciowa, brak wzajemnego zainteresowania i zrozumienia, częste napięcia i konflikty.”

Irena Obuchowska wyróżnia następujące rodzaje traumatyzującej atmosfery rodzinnej:

  1. napiętą, którą cechuje wzajemna nieufność, poczucie zagrożenia;
  2. hałaśliwą, gdzie stale dochodzi do kłótni, awantur;
  3. depresyjną, gdzie dominuje przygnębienie, rezygnacja i smutek;
  4. obojętną, gdzie brak jest więzi uczuciowej między rodzicami i dziećmi;
  5. nadmiaru emocji i problemów, gdy dziecko zanadto jest absorbowane problemami rodziny lub otoczone nadmierna czułością.

Negatywne doświadczenia i przeżycia w domu rodzinnym rzutują na nieprawidłowy rozwój dzieci. Są też przyczynami powstawania licznych zaburzeń. U takich dzieci występują zaburzenia w sferze emocjonalnej

Rodzina jako społeczność odgrywa istotną rolę w życiu człowieka. Już od momentu narodzin dziecko jest poddawane oddziaływaniom środowiska wychowawczego, bez którego pomocy nie mogłoby się utrzymać przy życiu. Oddziaływanie rodziny ma charakter dualistyczny. Z jednej strony przekazuje ono dzieciom wzory zachowań, wartości, kompetencje, a z drugiej – poprzez wytwarzanie atmosfery emocjonalnej, uczy stosunku do członków rodziny  i innych ludzi.

 

3. WPŁYW TELEWIZYJNYCH OBRAZÓW PRZEMOCY NA AGRESYWNE ZACHOWANIE DZIECI

Upowszechnienie telewizji zrewolucjonizowało życie współczesnego człowieka. Stało się ono źródłem ważnych informacji, narzędziem kształtowania postaw i zainteresowań. Telewizja wkroczyła do codziennego życia milionów ludzi i zajmuje w nim ważne miejsce. Telewizja absorbuje czas dorosłych i dzieci. Splotła się z życiem codziennym rodzin, aż do zatarcia granic między rzeczywistością a transmitowanymi audycjami. Wykorzystywana jest nie tylko w czasie wolnym, ale również towarzyszy codziennym czynnościom ludzi – posiłkom, spotkaniom, rozmowom. Próby jej ograniczenia nawet częściowego, są z góry skazane na niepowodzenie, proponowany w niektórych krajach jeden dzień w tygodniu bez telewizji, nigdzie nie zyskał społecznej aprobaty.

O tym, że sztuka filmowa w wychowaniu młodego człowieka może odegrać ważną rolę, pisze wielu pedagogów i psychologów. Zainteresowanie problemami filmu stale wzrasta. Filmy stanowią niezwykłe źródło przeżyć, dostarczają wzorów, są zastępczym sposobem wyżywania się, mogą być formą ucieczki od rzeczywistości. Filmy dostarczają wiedzy o świecie i są podstawą tworzenia się nieraz fantastycznych wyobrażeń i mitów o innych krajach, epokach, wydarzeniach, kulturach i społeczeństwach.

Telewizja wywiera wielki wpływ na sposób widzenia rzeczywistości przez jej odbiorców, na kształt percypowanego przez nich świata. Współtworzy dzięki temu kulturę, zarówno ogólną, narodową, jak też kulturę człowieka. Można zatem sądzić, że „telewizja daje dużo, większe niż inne środki masowego komunikowania możliwości rządzenia umysłami i emocjami.”

Odbiorca w sposób mniej lub bardziej świadomy poddaje się wpływowi telewizji. Według brytyjskiego psychologa społecznego Hilda Himmelweita nazwa „wpływ” oznacza „długotrwały proces, który przejawia się w wielu, nieraz bardzo trudno uchwytnych zmianach w różnych sferach osobowości, a więc w poglądach i postawach odbiorcy, poczynając od najprostszych do złożonych, w kształtowaniu się norm i ocen moralnych oraz etycznych, akceptacji jednych wartości i odrzuceniu innych, w tworzeniu się obrazu świata i ludzi, jaki każdy człowiek tworzy na własny użytek.”

Wyróżnia on następujące rodzaje wpływu audiowizualnych mass-mediów na młodych odbiorców:

1.Wpływ bezpośredni – wywierają poszczególne programy telewizyjne i filmy. Polega on na bezpośrednim oddziaływaniu utworu na uczucia i umysły młodocianych odbiorców. Ten rodzaj wpływu nie odgrywa większej roli wychowawczej, nie szkodzi i nie pomaga wychowaniu, jednak pod warunkiem, że dziecko – odbiorca wzrasta w stabilnej, harmonijnej rodzinie i cieszy się dobrym zdrowiem psychicznym.

2.Wpływ kumulatywny – działa na zasadzie mechanizmu drążenia psychiki odbiorcy. Każdy program TV i filmy wywierają niewielki, prawie nieuchwytny wpływ, który następnie kumuluje się z oddziaływaniem uprzednio oglądanych programów i filmów powodując w psychice odbiorcy wyraźniejsze zmiany. Ten rodzaj wpływu jest silniejszy w przypadku powtarzających się treści, jeśli są one ukazywane z jednakową częstotliwością np. serial emitowany co wtorek o jednakowej porze).

3.Wpływ podświadomy – polega on na tym, że odbiorca może początkowo odrzucić proponowane przez utwór postawy bohaterów lub różne formy zachowań, z powodu kontekstu, w jakim zostaną ukazane. Z czasem jednak kontekst ulega zapomnieniu, a napięcie uczuciowe wywołane przez postawę bohatera tkwi nadal w odbiorcy. Ten rodzaj wpływu przejawia się najczęściej u dzieci. Uczucia sympatii lub antypatii do bohatera utworu przenoszą się wówczas na aktora odtwarzającego dana postać.

4.Wpływ zewnętrzny – polega na naśladownictwie szczególnie atrakcyjnych form zachowania, sposobu bycia i wyglądu postaci prezentowanych na ekranie.

Zdaniem wielu badaczy, najsilniej na kształtowanie się poglądów i postaw młodocianych odbiorców, a zwłaszcza dzieci, wpływają postacie ukazywane w utworach fabularnych lub fabularyzowanych, ponieważ wywołują najsilniejsze reakcje uczuciowe.”(S.Frycie,J.Koblewska; Edukacja audiowizualna młodzieży szkolnej w Polsce i na świecie, Kielce 1993. s16)

Amerykańscy naukowcy L.D.Eron,L.D Husemmann oraz J.L.Fredman w swoich badaniach uzyskali wyniki potwierdzające istnienie zależności między odbiorcami programów zawierających elementy agresji i przemocy a tendencją do ich zachowań agresywnych. Wskazują oni, że szczególnie długotrwały wpływ oglądania obrazów zawierających przemoc i agresję przez dzieci umacnia je w przekonaniu, że są to właściwe sposoby postępowania. W oglądanych scenach przemocy dochodzą do wniosku, że to silniejszy ma rację. Przyjmują, że jeżeli dysponuje się odpowiednią siłą, to uzyskuje się to, czego się chce. ( M.Gałaś; Przemoc w mediach [w:]Przemoc dzieci i młodzieży, red.J.Papież,A.Plukis,Toruń 1998, Wydawnictwo Adam Marszałek, s.98)

Dr Lucyna Kirwil (L.Kirwil; Krwawy świat telewizji[w:]Gazeta Wyborcza, 7 listopada 1997,s.4) z Instytutu Profilaktyki Społecznej i resocjalizacji Uniwersytetu Warszawskiego przeprowadziła badania w ciągu weekendu 25-26 października 1997 r. w TVP 1,TVP 2, POLSACIE i TVN. W wyniku badań stwierdziła, że jeden obraz przemocy przypadał średnio na 2,4 minuty. Co 145 sekund ktoś kogoś bił, mordował, kopał, albo przeklinał, obrażał, poniżał, albo złościł się, albo widać było człowieka zabitego lub rannego. Przemoc częściej była obecna na ekranie w sobotę – średnio, co dwie minuty, w niedzielę – co trzy minuty.

W POLSACIE przemocy było ponad dwa i pół razy więcej niż w programie drugim TVP. Program pierwszy TVP w porównaniu z programem drugim zawierał więcej obrazów przemocy.

Natomiast wszystkie badane stacje telewizyjne dzieciom pokazywały programy bardziej nasycone przemocą niż dorosłym. Największa różnica wystąpiła w POLSACIE, bo aż o prawie dziesięć obrazów więcej na godzinę w programach dziecięcych niż dla dorosłych.

Telewidz najczęściej styka się z agresją fizyczną. Przez dwa dni ogólnie w czterech programach wystąpiło 2388 scen agresji fizycznej, najczęściej użycia broni palnej i walki z użyciem różnych części własnego ciała: pięści, nóg czy całego ciała przy wyskokach, czy rzucaniu się na innych.

„Obrazy przemocy w tej formie są szczególnie łatwe do zauważenia i mogą służyć jako wzór zachowania widzom młodszym. Słabiej rozwiniętym intelektualnie lub upośledzonym społecznie.”

Mass media osiągnęły ogromne znaczenie i nie ma dziś dziedziny życia, która mogłaby się bez nich obejść. Stały się one, jak wykazują liczne badania, nie tylko narzędziem informacyjnym, ale i formacyjnym. Dlatego też powinny być poddane prawom społeczeństwa, rodzin, jednostek. Winny służyć szczególnie temu, co dotyczy kultury i wychowaniu, a nie temu co powiedział K. Popper; że „telewizja produkuje przemoc i wprowadza ją do rodzin, które dotąd jej nie znały, działa zatem antycywilizacyjnie bowiem cywilizacja polega przede wszystkim na zmniejszaniu stopnia przemocy”.

4. ROLA RODZINY W KSZTAŁTOWANIU SIĘ POSTAW AGRESYWNYCH

Według A.Kamińskiego (A.Kamiński ; Funkcje pedagogiki społecznej. Warszawa 1972, s.82)„ rodzina pozostaje dla ogromnej większości dzieci i dorosłych podstawowym zespołem wspólnoty życia, jest to wspólnota głównie emocjonalna, w której podczas wszystkich lat życia nastąpiło wzajemne wyrównanie poglądów i ocen tak wielkie, jak to tylko było możliwe (...). Dla wielu dom (...) staje się podpora emocjonalną, ostoją bezpieczeństwa psychicznego.”

Niezależnie od tego, jak funkcjonuje, czy jest środowiskiem zdrowym i wartościującym moralnie, czy też przejawia wyraźne cechy patologii – w każdym przypadku kształtuje ich osobowość, postawę społeczną, wyznacza koleje losu.”(W.Pomykało ; Encyklopedia pedagogiczna. Warszawa 1993, s.699)

 

Autor: Beata Konopko

 

 

 

 

Psychoterapia , Ustawienia Systemowe, Coaching, Szkolenia